آزادى و آگاهى و رابطهء آنها با عشق كه ضد آنهاست رجوع شود به ورقه هاى « اخلاق اسلامى » صفحات 17 - 19 آزادى و قيمومت - تعهد و جهاد ما در ورقه هاى « آزادى » قائل شده‌ايم كه حقيقت آزادى سلب مانع ترقى است نه آزادى ميل و اراده . در كتاب ( سرگذشت فلسطين ) صفحهء 109 قسمتى از مادهء 22 پيمان جامعهء ملل را كه در كنگرهء صلح ورساى تنظيم شد و مسألهء تحت الحمايگى ملل ضعيف تثبيت شد ، چنين مىنويسد : « مناطقى كه درنتيجهء جنگ ، از دول بزرگ جدا شده و از تحت سلطهء آنها خارج گرديده و كشورهاى كوچكى كه اهالى آنها به تنهايى و به قدرت خود در معركهء حيات جديد نمىتوانند مستقل و پابرجا بمانند مشمول آن اصل از پيمان هستند كه مىگويد : « خير و صلاح و پيشرفت اين ملل وديعهء مقدسى به گردن تمدن جديد است » و بايد در اين پيمان موادى گنجانده شود كه اداى حق اين وديعه را تضمين كند . » . قسمتهاى ديگر اين ماده نيز در اطراف همين « وديعه » و همين « وظيفه » است « آگاهى » از نظر مولانا جان نباشد جز خبر در آزمون هر كه را افزون خبر جانش فزون اقتضاى جان چواى دل آگهى است هر كه « آگه » تر شود جانش قوى است